مملكت ايران به وجود مسعود اين بزرگوار افتخار مىكند و اظهار اعتبار مىنمايد ، كثر الله امثاله و مد ظله له « 1 » » . ارتباط نزديك ميرزا محمد حسن با آقا على از دو زاويه قابل مطالعه است . اول با توجه به ارتباط بسيار نزديك اعتماد السلطنه با ناصر الدين شاه قاجار ، وى در تقريب حكيم و شاه بسيار مؤثر بوده است . دوم : با عنايت به اطلاعات محمد حسن خان از غرب و دنياى جديد ، اين ارتباط در اطلاع آقا على از جهان معاصر و غرب مؤثر بوده است . 3 - كنت دو گوبينو ( 1816 - 1882 ميلادى ) « 2 » عالم و سياستمدار فرانسوى كنت دو گوبينو از 1855 تا 1875 سفير كبير فرانسه در تهران و از 1862 به مدت دو سال وزير مختار فرانسه در ايران بوده است . علاوه بر آن در سويس ، يونان ، برزيل و سوئد مأمور سياسى فرانسه بوده است . مهمترين اثرش « رساله دربارهء نابرابرى نژادهاى انسانى » « 3 » است . ديگر كتاب او « تاريخ ايرانيان طبق آثار شرقى يونانى و لاتينى » « 4 » نام دارد . بيشتر شهرت گوبينو ناشى از نظريهء نژادى اوست . بخش مهم آثار و يادداشتهاى او در كتابخانهء ملى شهر استراسبورگ مضبوط است . « 5 » وى در زمينهء فلسفه و فلاسفه ايران مطالعاتى داشته و از اين حيث با آقا على رفت و آمدهايى داشته و از حكيم موسس درخواست مىكند كه تاريخ حكماى ايران را در هفت قرن اخير كه كمتر مورد توجه و بررسى قرار گرفته به رشتهء تحرير درآورد . گوبينو اين رسالهء منحصر به فرد را با خود به فرانسه مىبرد . « 6 » وى در كتاب « مذاهب و فلسفه‌هاى آسياى مركزى « 7 » » در 1865

--> ( 1 ) . المآثر و الآثار ، ص 211 و 212 . ( 2 ) . مهمترين منبع تحقيق دربارهء گوبينو دو جلد كتاب آلمانى به قلم لودويك شمان تحت عنوان « منابع و تحقيقات دربارهء زندگانى گوبينو » است : nnamehcS giwduL ' ' suaeniboG snebeL muZ negnuhcusretnU dnU nelleuQ'' . 4191 , renb ? urT , YLRAK noV , galreV . grubssartS ( 3 ) . . ''seniamuh secar sed etilag ? eni'L rus iassE " ( 4 ) . . ' ' snital te cerG , xuatniro ruetuo sel s ? erpa'd sesrep sed erotsiH'' ( 5 ) . ر . ك . فرهنگ فارسى معين ، ج 6 ، ص 1677 - 1678 . ( 6 ) . نسخهء اصلى اين رساله در ضمن پرونده گوبينو در كتابخانه دانشگاه استراسبورگ فرانسه نگهدارى مىشود . رسالهء تاريخ حكماى ايران در جلد سوم همين مجموعه منتشر خواهد شد . ( 7 ) . uaeniboG ruhtrA hpesoJ . 5681 , lartneC eisA'L snad seihposolihp sel te snoigileR seL اين كتاب توسط م . ف [ فره‌وشى ] به فارسى ترجمه شد . با توجه به كاستىهاى اين ترجمه قديمى ، ترجمه مجدد كتاب شايسته است .